ถ้าให้ถามว่าสิ่งแรกที่คนที่อยากศึกษา Bitcoin ควรทำคืออะไร คำตอบไม่ใช่การซื้อ ไม่ใช่การขุด แต่คือการเรียนรู้วิธีเก็บรักษาก่อนเลย เพราะมีผู้คนจำนวนมากที่สูญเสีย Bitcoin ไปไม่ว่าจะด้วยความประมาทหรือชะล่าใจ บางครั้งมูลค่ามหาศาลเลยทีเดียว และที่น่าตกใจกว่านั้นคือประมาณ 20% ของ Bitcoin ทั้งหมดที่มีอยู่ในโลกนั้นหายไปตลอดกาลแล้ว เพราะเจ้าของทำ Private Key หาย

💡 แม้แต่ผู้เขียนเองก็เคยมีประสบการณ์นั้นเช่นกัน

Wallet คืออะไร? ทำไมไม่เหมือนกระเป๋าสตางค์ทั่วไป

Bitcoin ไม่ได้อยู่ใน Wallet จริงๆ

ก่อนอื่นต้องทำลายความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดก่อน นั่นคือ Wallet ไม่ได้เก็บ Bitcoin ไว้ข้างใน Bitcoin ทั้งหมดที่มีอยู่นั้นถูกบันทึกอยู่บน Blockchain ตลอดเวลา สิ่งที่ Wallet เก็บไว้จริงๆ คือ Private Key หรือกุญแจที่ใช้พิสูจน์ว่าคุณเป็นเจ้าของ Bitcoin บน Address นั้นๆ

เปรียบได้ว่า Bitcoin คือเงินที่ล็อคอยู่ในตู้เซฟกลางแจ้งที่ใครๆ ก็มองเห็นได้ Wallet คือกุญแจที่ใช้เปิดตู้เซฟนั้น ถ้าคุณทำกุญแจหาย คุณก็เข้าถึงเงินนั้นไม่ได้อีกเลย

Address คืออะไร?

สำหรับ Bitcoin นั้น มีสิ่งที่ใกล้เคียงกับบัญชีธนาคาร ซึ่งเรียกว่า Address ถ้าเป็นบัญชีธนาคารทั่วไปจะมีชื่อนามสกุลของเจ้าของบัญชีและมีเลขบัญชีกำกับอยู่ แต่ถ้าหากเป็น Address ของ Bitcoin จะมีหน้าตาแบบนี้

1BvBMSEYstWetqTFn5Au4m4GFg7xJaNVN2

Address ของ Bitcoin คือชุดตัวเลขและตัวอักษรความยาวตั้งแต่ 27-34 ตัว และเพื่อให้อ่านง่ายป้องกันความสับสน Address ของ Bitcoin จะไม่มี "O" (ตัวโอใหญ่) "0" (เลขศูนย์) และ "l" (ตัวแอลเล็ก)

Address คือสิ่งที่แชร์ให้คนอื่นได้อย่างปลอดภัย ใครจะโอน Bitcoin มาให้คุณก็แค่รู้ Address เท่านั้น

Private Key คืออะไร?

อีกสิ่งหนึ่งที่ต้องมาควบคู่กันกับ Address คือ Private Key ซึ่งเปรียบเสมือนรหัสผ่านหรือกุญแจไขตู้เซฟ เพื่อสามารถเข้าไปนำ Bitcoin ออกมาจาก Address นั้นๆ ได้ โดย Private Key มีหน้าตาดังนี้

E9873D79C6D87DC0FB6A5778633389F4453213303DA61F20BD67FC233AA33262

Private Key จะประกอบไปด้วยเลขฐานสอง (เลข 0 และเลข 1) จำนวน 256 ตัว ซึ่งสามารถนำมาแปลงเป็นรูปแบบอื่นๆ เช่น เลขฐาน 16 แบบตัวอย่างด้านบน

กฎที่ต้องจำ:

• รับ Bitcoin → ใช้ Address เท่านั้น ไม่ต้องใช้ Private Key
• ถอน / โอน Bitcoin ออก → ต้องใช้ Private Key เสมอ
• ห้ามส่ง Private Key ให้ใครเด็ดขาด ไม่ว่ากรณีใดก็ตาม

ความปลอดภัยของ Private Key — ทำไมถึงแกะไม่ได้?

Address และ Private Key ของ Bitcoin นั้นถูกสร้างขึ้นมาโดยการเข้ารหัสทางคอมพิวเตอร์หรือที่เรียกว่า Cryptography ซึ่งนี่คือเหตุผลที่ Bitcoin ถูกเรียกว่า Cryptocurrency หรือสกุลเงินดิจิทัลที่ใช้การเข้ารหัส

Private Key ประกอบด้วยเลข 0 และเลข 1 จำนวนทั้งหมด 256 ตัว นั่นแปลว่า Private Key ทั้งหมดที่เป็นไปได้คือ 2²⁵⁶ ซึ่งมีจำนวนใกล้เคียงกับจำนวนอะตอมในจักรวาลที่มองเห็นได้ (10⁸⁰) เลยทีเดียว

ทำให้โอกาสที่ Hacker จะสุ่มจนเจอ Private Key ของคุณนั้นแทบเป็นไปไม่ได้เลยในทางปฏิบัติ

Private Key vs Address ต่างกันอย่างไร?

Address นั้นเป็นผลลัพธ์จากการนำ Private Key ไปคำนวณในสมการทางคณิตศาสตร์เพื่อทำการเข้ารหัส พูดอีกอย่างได้ว่า Address คือ Private Key ที่ถูกเข้ารหัสแล้วนั่นเอง

และการเข้ารหัสนี้มีความพิเศษตรงที่ว่า แม้คุณจะรู้ Address แล้วก็ตาม คุณไม่สามารถย้อนกลับไปหา Private Key ได้เลย ทำให้ผู้ใช้งาน Bitcoin สามารถเปิดเผย Address กับใครก็ได้โดยไม่ต้องกลัวว่าบัญชีจะถูกขโมย ตราบใดที่ยังเก็บ Private Key ไว้อย่างมิดชิด

ความเป็นส่วนตัวของ Bitcoin ต่างจากธนาคารอย่างไร?

Bitcoin รวมถึง Cryptocurrency หลายๆ สกุลนั้นจะมอบความเป็นส่วนตัวและความโปร่งใสที่แตกต่างจากระบบบัญชีธนาคารในแบบที่น่าสนใจมาก

ในระบบธนาคารทั่วไป ถ้าเรารู้เลขบัญชีของใครซักคน เราจะสามารถรู้ได้ว่าคนๆ นั้นเป็นใครผ่านแอปพลิเคชันของธนาคาร แต่เราจะไม่รู้ว่าคนๆ นั้นมีเงินเท่าไหร่หรือมีธุรกรรมอะไรบ้าง

แต่ในระบบ Blockchain กลับกัน ถ้าคุณรู้ Address ของใครซักคน คุณจะสามารถเข้าถึงข้อมูลธุรกรรมและยอดเงินทั้งหมดของคนๆ นั้นได้ แต่คุณจะไม่รู้ว่าคนๆ นั้นเป็นใครหรือชื่ออะไร หากคนผู้นั้นไม่ได้เปิดเผยตัว

เราอาจจะเคยได้ยินว่า Bitcoin นั้นถูกใช้ในการทำธุรกรรมผิดกฎหมาย แต่อย่างไรก็ตามข้อมูลของการทำธุรกรรมนั้นจะอยู่ตลอดกาลและใครๆ ก็สามารถเข้าถึงได้ ยิ่งหากมีธุรกรรมที่เชื่อมโยงไปยังจุดที่ต้องมีการยืนยันตัวตน เช่น หากมีใครซักคนที่ทำการฉ้อโกงหรือฟอกเงินด้วย Bitcoin หลังจากนั้นโอน Bitcoin มาขายที่ Exchange ที่มีการยืนยันตัวตน เราก็พอจะอนุมานได้ว่าคนๆ นั้นเป็นใครได้ในทันที

และอย่าลืมว่าร่องรอยบน Blockchain นั้นไม่สามารถถูกลบ ปกปิด หรือทำลายได้เหมือนในระบบ Centralized Database หรือเอกสารทั่วไป

💡 ยกเว้นบางกรณีเช่น Privacy Coin หรือการใช้เทคนิค Coinjoin ซึ่งเป็นการผสมธุรกรรมจำนวนมากและกระจายออกไปทำให้ติดตามได้ยากขึ้น

ประเภทของ Wallet มีกี่แบบ?

Bitcoin นั้นไม่ต่างอะไรกับเงินสดดิจิทัลที่เราจะโอนมันไปที่ไหนอย่างไรก็ได้ แต่ก่อนจะซื้อหรือโอน Bitcoin ได้ เราต้องมี Wallet ก่อน โดย Wallet แบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลักตามระดับความปลอดภัยและความสะดวกสบาย

Exchange Wallet (Hot Wallet)

Exchange Wallet หรือที่เรียกว่า Hot Wallet คือ Wallet ที่ Private Key นั้นถูกบริหารจัดการโดย Exchange ไม่ใช่ตัวคุณเอง มันคือ Centralized Wallet ที่เข้าถึงได้ผ่านอินเทอร์เนต

วิธีใช้งานนั้นง่ายมาก เพียงแค่สมัครสมาชิก Exchange คุณก็จะได้ Address ของ Cryptocurrency จำนวนมากที่พร้อมซื้อขายและโอนออกได้ทันที สำหรับ Exchange ของไทยเพียงแค่โอนเงินบาทเข้าไปก็สามารถซื้อขายได้เลย

อย่างไรก็ตามสิ่งที่คุณควรรู้ไว้คือการใช้งาน Exchange Wallet นั้นคุณจะไม่ได้เป็นเจ้าของ Private Key จริงๆ ผู้บริหารจัดการคือเจ้าของ Exchange หรืออาจจะพูดได้ว่าในเชิงปฏิบัติแล้วคุณไม่ได้มีอำนาจในการเป็นเจ้าของ Cryptocurrency นั้นโดยสมบูรณ์

💡 มีคำพูดในวงการ Crypto ที่ว่า "Not your keys, not your coins" แปลตรงๆ ว่า ถ้าคุณไม่ได้ถือ Private Key คุณก็ไม่ได้เป็นเจ้าของเหรียญนั้นจริงๆ

สำหรับ Exchange ที่ได้รับใบอนุญาตจาก กลต. ไทย สามารถตรวจสอบรายชื่อได้ที่ เว็บไซต์ของ สำนักงาน ก.ล.ต.

Exchange Wallet ปลอดภัยแค่ไหน?

หากเราดูตามหน้าข่าวเรื่องการ Hack Exchange เราอาจรู้สึกว่า Exchange ไม่ปลอดภัย แต่ในความเป็นจริงมันไม่ได้เลวร้ายอย่างที่คิด เพราะระบบบริหารความเสี่ยงของ Exchange นั้นพัฒนามาไกลมาก

โดยทั่วไป Exchange ที่ได้รับใบอนุญาตจะมีระบบบริหารความเสี่ยงโดยสินทรัพย์ 80-90% จะถูกเก็บไว้ใน Cold Wallet ที่อินเทอร์เนตไม่สามารถเข้าถึงได้ และเมื่อสินทรัพย์ที่เหลือใน Hot Wallet ไม่พอค่อยทำการโอนแบบ Manual เข้ามาเติม นอกจากนี้ Exchange บางแห่งยังมีการใช้ Custody ซึ่งเป็นผู้พิทักษ์สินทรัพย์โดยเฉพาะอีกด้วย

ข้อดีของการฝากไว้กับ Exchange ที่หลายคนมองข้ามคือ ถ้าคุณลืม Password ยังติดต่อผู้ให้บริการให้กู้คืนได้ และในกรณีที่เจ้าของสินทรัพย์เสียชีวิต ทายาทสามารถเรียกร้องทรัพย์สินตามกฎหมายได้ ซึ่งต่างจากการถือ Private Key เองที่ถ้าไม่ได้ส่งต่อไว้ก็หายไปตลอดกาล

อย่างไรก็ตามในกรณีที่เป็น Exchange ที่ไม่ได้รับใบอนุญาต เช่น Global Exchange ทั้งหลาย แม้ว่าจะได้รับความนิยมมากในหมู่นักลงทุนเพราะมี Tool และปริมาณการซื้อขายที่มากกว่า แต่ก็ไม่มีการคุ้มครองทางกฎหมายเช่นเดียวกัน

FTX — บทเรียนราคาแพงในโลกสินทรัพย์ดิจิทัล

FTX เป็นแพลตฟอร์มการซื้อขายสินทรัพย์ดิจิทัลที่ก่อตั้งโดย Sam Bankman-Fried และ Gary Wang ในปี 2019 โดยได้รับความนิยมอย่างมากในช่วงปี 2020-2022 มีปริมาณการซื้อขายต่อวันเฉลี่ยมากกว่า 1 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ และได้รับการสนับสนุนจากนักลงทุนรายใหญ่อย่าง Binance และ Sequoia Capital เรียกได้ว่าเป็น Exchange ที่ได้รับความนิยมเป็นอันดับสองรองจาก Binance ในขณะนั้น

อย่างไรก็ตามเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2022 เกิดเหตุการณ์ที่นักลงทุนแห่กันถอนเงินจาก FTX และเพียงเวลาไม่นานทาง FTX ก็ระงับการฝากถอนและประกาศยื่นขอล้มละลาย ภายหลังการสืบสวนพบว่า Sam Bankman-Fried ได้ใช้บัญชีลับโอนเงินของนักลงทุนไปยัง Alameda Research ซึ่งเป็นกองทุน Hedge Fund ที่เขาเป็นเจ้าของ เงินเหล่านี้ถูกนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ส่วนตัว เช่น ซื้อบ้าน เครื่องบิน และบริจาคทางการเมือง

Global Exchange อื่นๆ เช่น Kraken, Binance, Bybit หรือ OKX ได้พยายามพิสูจน์ตนเองด้วยการทำ Proof of Reserve ซึ่งเป็นกระบวนการตรวจสอบว่า Exchange มีเงินอยู่จริงหรือไม่ แต่ก็ยังไม่ 100% เสมอไปเนื่องจากข้อจำกัดด้าน Auditor

🌐 อ่านเพิ่มเติม: FTX Collapse — What Happened? (Investopedia)

Mobile Wallet / Desktop Wallet (Cold Wallet)

Mobile Wallet หรือ Desktop Wallet นั้นเป็น Wallet ที่ผู้ใช้งานจะเป็นผู้เก็บ Private Key ไว้กับตัวเองอย่างแท้จริง ต่างจาก Exchange Wallet ที่ให้ผู้อื่นเป็นคนดูแล

Wallet ประเภทนี้สามารถ Download ได้ทั่วไป เช่น Trust Wallet, Metamask ที่เป็น Multichain Wallet สิ่งสำคัญที่ควรระวังมากที่สุดคือตรวจสอบความน่าเชื่อถือของ Wallet ทุกครั้งก่อน Download และตรวจสอบว่าไม่ใช่ Phishing Wallet ที่ทำมาหลอก พยายามอย่า Download Wallet ใดๆ ที่ไม่ได้ Certify จาก App Store และ Play Store

ขั้นตอนสำคัญหลัง Download Wallet:

หลังจากที่เปิดใช้งาน Wallet สิ่งแรกที่ต้องทำคือการจด Seed Phrase ซึ่งเป็นคำภาษาอังกฤษตั้งแต่ 12-24 คำ มันคือ Private Key ในรูปแบบที่จดจำได้ง่าย ข้อสำคัญคือต้อง "จด" Seed Phrase ด้วยมือลงในกระดาษเท่านั้น ห้าม Screenshot ถ่ายรูป หรือเซฟเก็บไว้ในรูปแบบดิจิทัลใดก็ตาม เพราะถ้าหลุดออกไปเมื่อไหร่คุณจะสูญเสียเงินทั้งหมดใน Wallet นั้น

💡 แนะนำให้จด Seed Phrase สองรอบและลอง Recover ดูด้วย เพราะในบางกรณีอาจจะเกิดการจดผิด (ประสบการณ์ส่วนตัวของผู้เขียน)

Hardware Wallet

Hardware Wallet คือ Wallet ในรูปแบบ Cold Wallet ที่ทำมาเพื่อความปลอดภัยสูงสุด โดยถูกออกแบบมาในรูปแบบคล้าย Flash Drive ที่ Private Key จะถูกเก็บแบบเข้ารหัสไว้ใน Hardware โดยเฉพาะ

เมื่อเทียบกับ Mobile Wallet หรือ Desktop Wallet ที่ Private Key ถูกเก็บอยู่ในอุปกรณ์ที่เชื่อมต่ออินเทอร์เนต Hardware Wallet นั้น Private Key จะไม่ได้เชื่อมต่อกับอุปกรณ์ใดๆ นอกเหนือจากเวลาที่ใช้งาน และการยืนยันธุรกรรมทุกครั้งต้องกดผ่านตัว Hardware Wallet ที่เป็น Physical เท่านั้น ทำให้แม้ว่าคอมพิวเตอร์ของคุณจะถูกโจมตี สินทรัพย์ก็ยังปลอดภัย

Hardware Wallet ที่เป็นที่รู้จักในตลาด ได้แก่ Trezor, Ledger, Safepal โดยมีราคาตั้งแต่ 58 Euro ไปจนถึง 229 Euro

อย่างไรก็ตาม Hardware Wallet ก็มีข้อควรระวังเช่นกัน หากคุณทำกระดาษจด Seed Phrase หายและ Hardware Wallet พัง คุณก็จะสูญเสียสินทรัพย์ไปตลอด

ปฏิบัติการ กู้รหัส Bitcoin!

Mark Frauenfelder ผู้ร่วมก่อตั้งเว็บไซต์ BoingBoing ได้ซื้อ Bitcoin จำนวน 7.4 BTC ในเดือนมกราคม 2016 คิดเป็นมูลค่า 3,000 ดอลลาร์ เขาซื้อ Hardware Wallet ยี่ห้อ Trezor มาเก็บรักษา โดยจด Seed ทั้ง 24 คำและ Pin ไว้ในกระดาษใบหนึ่งแล้วทิ้งไว้ในลิ้นชัก

เหตุเกิดขึ้นเมื่อ Frauenfelder นำกระดาษใบนั้นไปไว้ในห้องนอนลูกสาว และเมื่อกลับมาบ้านเขาพบว่ากระดาษใบนั้นหายไปหลังจากที่ลูกสาวเรียกใช้บริการทำความสะอาดในระหว่างที่เขาไปพักผ่อนที่โตเกียว

Frauenfelder พยายามขอความช่วยเหลือจากผู้คนในอินเทอร์เนตมากมายและส่วนใหญ่ก็บอกให้เขาตัดใจเสีย กระทั่งในเดือนสิงหาคม 2017 Trezor ออกตัวอัปเดต 1.5.2 ที่ระบุว่าแก้ไขช่องโหว่ของ Wallet เขาจึงตามหาคนที่สามารถช่วยเหลือได้ จนมาเจอ Saleem Rashid จากอังกฤษที่เสนอจะช่วยโดยคิดค่าใช้จ่าย 0.35 BTC สำหรับวิดีโอขั้นตอนการกู้รหัส และต้องจ่ายอีก 0.5 BTC เมื่อกู้รหัสผ่านได้สำเร็จ

กระทั่ง Frauenfelder ซ้อมถึง 6 รอบก่อนจะยอมกู้รหัสด้วยกระเป๋าเงินจริง และสามารถกู้ Bitcoin 7.4 BTC ออกมาได้สำเร็จในที่สุด นับเป็นบทเรียนครั้งสำคัญของการเก็บรักษา Bitcoin ที่ผู้ใช้งานทุกคนควรจำไว้

โอเคครับ ข้ามไปส่วนที่ 5: เปรียบเทียบ Wallet แต่ละประเภท เลย

เปรียบเทียบ Wallet แต่ละประเภท

ควรเลือก Wallet แบบไหนดี?

ไม่มีคำตอบที่ถูกต้องสำหรับทุกคนครับ ขึ้นอยู่กับพฤติกรรมและจำนวนเงินที่ถือ

มือใหม่หรือซื้อขายรายวัน → Exchange Wallet ที่ได้รับใบอนุญาต กลต. เหมาะที่สุด เพราะสะดวก ไม่ต้องจัดการ Private Key เอง และมีการคุ้มครองทางกฎหมาย

เริ่มคุ้นเคยแล้ว อยากถือ Private Key เอง → Mobile Wallet หรือ Desktop Wallet เช่น Trust Wallet หรือ Metamask เหมาะสำหรับเริ่มต้นเรียนรู้การดูแล Private Key ด้วยตัวเอง

เก็บระยะยาวหรือมีมูลค่าสูง → Hardware Wallet คือตัวเลือกที่ดีที่สุด แต่ต้องรับผิดชอบ Seed Phrase ด้วยตัวเองอย่างเคร่งครัด

💡 Best Practice ที่แนะนำ: ใช้ Exchange Wallet สำหรับเงินที่ใช้ซื้อขายรายวัน และโอนส่วนที่เก็บระยะยาวออกมาไว้ใน Cold Wallet หรือ Hardware Wallet เสมอ

สรุป: Wallet คืออะไร?

ตลอดบทความนี้เราได้เรียนรู้ว่า Wallet ไม่ใช่กระเป๋าที่เก็บ Bitcoin แต่คือกุญแจที่พิสูจน์ความเป็นเจ้าของ Bitcoin บน Blockchain และสิ่งที่สำคัญที่สุดในการใช้งาน Bitcoin คือการรักษา Private Key ให้ปลอดภัย เพราะถ้าหายไปแล้วไม่มีทางกู้คืนได้เลย

ถ้าจะสรุปให้สั้นที่สุดคือ เลือก Wallet ให้เหมาะกับการใช้งาน รักษา Seed Phrase ให้ดี และอย่าเชื่อใครที่ขอ Private Key ไม่ว่ากรณีใดก็ตาม

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ Wallet (FAQ)

Wallet กับ Address ต่างกันอย่างไร?

Address คือที่อยู่สำหรับรับ Bitcoin เปรียบเหมือนเลขบัญชีธนาคาร ส่วน Wallet คือโปรแกรมหรืออุปกรณ์ที่เก็บ Private Key ซึ่งใช้ในการพิสูจน์ว่าคุณเป็นเจ้าของ Address นั้น Wallet หนึ่งอันสามารถมีได้หลาย Address

ถ้าทำ Seed Phrase หายจะทำยังไง?

ถ้าทำ Seed Phrase หายและยังจำ Password หรือ PIN ได้ คุณยังเข้าถึง Wallet ได้ตามปกติ แต่ถ้าทำทั้งคู่หายพร้อมกันหรืออุปกรณ์พัง Bitcoin ใน Wallet นั้นจะหายไปตลอดกาลครับ ไม่มีใครช่วยกู้คืนได้

Exchange Wallet กับ Cold Wallet ใช้ร่วมกันได้ไหม?

ได้ครับ และนั่นคือ Best Practice ที่แนะนำ ใช้ Exchange Wallet สำหรับซื้อขายรายวัน และโอนส่วนที่เก็บระยะยาวออกมาไว้ใน Cold Wallet หรือ Hardware Wallet

Bitcoin ที่อยู่ใน Exchange ปลอดภัยไหม?

ปลอดภัยในระดับหนึ่งครับ โดยเฉพาะ Exchange ที่ได้รับใบอนุญาตจาก กลต. ที่มีการคุ้มครองทางกฎหมายและระบบบริหารความเสี่ยงที่ชัดเจน แต่ควรระวัง Global Exchange ที่ไม่มีใบอนุญาต เพราะไม่มีการคุ้มครองทางกฎหมายหากเกิดปัญหา อย่างกรณี FTX

Hardware Wallet จำเป็นไหมถ้ามี Bitcoin ไม่มาก?

ไม่จำเป็นครับ ถ้ามีเงินน้อยหรือซื้อขายบ่อย Exchange Wallet ที่ได้รับใบอนุญาตก็เพียงพอ Hardware Wallet เหมาะสำหรับคนที่มีสินทรัพย์มูลค่าสูงและต้องการเก็บระยะยาวโดยไม่ต้องการซื้อขายบ่อย