Cypherpunk คือใคร กลุ่มกบฏที่ให้กำเนิด Bitcoin (อัปเดต 2026)

บทความนี้เป็น Must Read 3 ของซีรีส์ "คริปโต 1-100" ต่อจาก เงินดิจิทัลก่อน Bitcoin: ทำไมตายหมดทุกตัว อ่านเดี่ยวๆ ได้ ไม่ต้องอ่านบทก่อนหน้าก็เข้าใจ

Cypherpunk คือกลุ่มนักเข้ารหัส นักคอมพิวเตอร์ และนักเคลื่อนไหวที่รวมตัวกันครั้งแรกในเดือนกันยายน 1992 ที่เมืองโอ๊คแลนด์ สหรัฐฯ ด้วยความเชื่อร่วมกันข้อเดียว: ถ้าอยากมีความเป็นส่วนตัวในโลกดิจิทัล ต้องเขียนโค้ดขึ้นมาปกป้องมันเอง จะรอให้รัฐบาลหรือบริษัทมอบให้ไม่ได้ และสิบหกปีให้หลัง หนึ่งในผลผลิตทางความคิดของกลุ่มนี้ก็กลายมาเป็น Bitcoin

แต่ก่อนจะไปถึงตรงนั้น ต้องเข้าใจก่อนว่า ทำไมคนกลุ่มหนึ่งถึงคิดว่าเรื่อง "ความเป็นส่วนตัว" สำคัญพอที่จะต้องลุกขึ้นมาเขียนซอฟต์แวร์สู้กับรัฐบาลที่ใหญ่ที่สุดในโลก เพราะถ้าไม่เข้าใจบริบทตรงนี้ Bitcoin จะดูเหมือนเป็นแค่เทคโนโลยีการเงินชิ้นหนึ่ง ทั้งที่จริงๆ แล้วมันคือคำตอบต่อคำถามทางการเมืองที่ถกกันมาก่อนหน้านั้นยี่สิบปี

ทำไมความเป็นส่วนตัวถึงกลายเป็นสมรภูมิระหว่างรัฐกับประชาชน

ต้นทศวรรษ 1990 คืออินเทอร์เน็ตกำลังโตแบบก้าวกระโดดหลังสงครามเย็นจบลง และนั่นคือจุดที่รัฐบาลทั่วโลกเริ่มมองเห็นบางอย่าง: เครือข่ายที่ทำให้คนคุยกันได้ทั่วโลก ก็คือเครือข่ายที่ทำให้ "ดูว่าใครคุยอะไรกับใคร" ได้ทั่วโลกเหมือนกัน

ก่อนหน้ายุคดิจิทัล การสอดส่องประชาชนเป็นเรื่องแพงมาก ถ้ารัฐอยากรู้ว่าคนคนหนึ่งคุยกับใครบ้าง ต้องส่งคนไปตาม ต้องดักฟังโทรศัพท์ทีละสาย ต้องแอบเปิดจดหมายทีละฉบับ ต้นทุนสูงจนทำได้กับคนไม่กี่คนที่รัฐสนใจจริงๆ แต่พอทุกอย่างกลายเป็นดิจิทัล ต้นทุนการสอดส่องก็ร่วงลงเกือบเป็นศูนย์ ข้อมูลทุกอย่างวิ่งผ่านสายเดียวกัน เก็บได้ ค้นได้ ย้อนดูได้ ทำกับคนล้านคนพร้อมกันได้ด้วยต้นทุนเท่าเดิม

Lyn Alden สรุปการเปลี่ยนแปลงนี้ไว้ในหนังสือ Broken Money ด้วยประโยคสั้นๆ ที่ตรงประเด็นมาก: "Privacy used to be expensive to violate" ความเป็นส่วนตัวเคยได้รับการปกป้องโดยธรรมชาติ ไม่ใช่เพราะมีกฎหมายคุ้มครองดีเยี่ยม แต่เพราะการละเมิดมันแพงเกินกว่าจะทำเป็นวงกว้าง พอเทคโนโลยีทำให้มันถูกลง เกราะป้องกันตามธรรมชาติอันนั้นก็หายไปเฉยๆ โดยที่ไม่มีใครออกกฎหมายอะไรเลยสักฉบับ

เหตุการณ์ที่จุดชนวนจริง: Clipper Chip ปี 1993

เหตุการณ์ที่ทำให้ความกังวลนามธรรมกลายเป็นเรื่องรูปธรรมที่จับต้องได้ คือโครงการชิปเข้ารหัสของรัฐบาลสหรัฐฯ ที่ชื่อ Clipper Chip ในปี 1993

รัฐบาลสหรัฐฯ เสนอชิปตัวนี้ให้ผู้ผลิตอุปกรณ์สื่อสารนำไปติดตั้ง โดยโฆษณาว่าเป็นชิปเข้ารหัสที่จะทำให้การสื่อสารของประชาชนปลอดภัยจากการดักฟังและการโจรกรรมข้อมูล ฟังดูเป็นข่าวดี รัฐลงทุนพัฒนาเทคโนโลยีความปลอดภัยมาแจกให้ประชาชนใช้

แต่รายละเอียดที่ตามมาทีหลังคือ รัฐบาลออกแบบให้ตัวเองถือ "กุญแจสำรอง" ของทุกเครื่องที่ใช้ชิปนี้ พูดง่ายๆ คือมันเข้ารหัสได้จริง ปลอดภัยจากแฮกเกอร์จริง แต่ไม่ปลอดภัยจากรัฐบาลที่แจกมันมาให้ เพราะหน่วยงานรัฐสามารถถอดรหัสอ่านทุกอย่างที่วิ่งผ่านชิปนี้ได้เมื่อต้องการ

ปฏิกิริยาจากวงการวิชาการและนักเข้ารหัสรุนแรงมาก เพราะประเด็นมันไม่ใช่แค่เรื่องเทคนิค แต่เป็นเรื่องหลักการ: ถ้ายอมรับว่ารัฐมีสิทธิ์ถือกุญแจสำรองของการสื่อสารทุกคนได้ตั้งแต่ต้น ก็เท่ากับยอมรับว่าความเป็นส่วนตัวเป็นสิ่งที่รัฐ "อนุญาต" ให้มี ไม่ใช่สิ่งที่ประชาชนมีอยู่แล้วโดยธรรมชาติ

ที่ตลกร้ายคือสิ่งที่ฆ่าโครงการนี้ไม่ใช่แค่กระแสต้าน แต่เป็นตัวมันเองด้วย ปี 1994 แมตต์ เบลซ (Matt Blaze) นักวิจัยจาก AT&T เผยแพร่งานที่ชี้ว่ากลไกฝากกุญแจของชิปมีช่องโหว่ ปิดการทำงานส่วนที่ให้รัฐถอดรหัสได้ พูดง่ายๆ คือชิปที่รัฐออกแบบมาเพื่อให้ตัวเองอ่านได้ กลับถูกทำให้อ่านไม่ได้ ความน่าเชื่อถือพังทันที และพอถึงปี 1996 โครงการก็เงียบหายไปจากสารบบ

Clipper Chip คือเหตุการณ์ที่ทำให้คำถามเชิงปรัชญากลายเป็นวาระเร่งด่วน และเป็นบรรยากาศที่กลุ่ม cypherpunks ก่อตัวขึ้นมาพอดี

ยี่สิบปีต่อมา: Snowden พิสูจน์ว่าความกลัวนั้นไม่เกินจริง

ในยุค 1990 คนที่ออกมาเตือนเรื่องการสอดส่องมวลชนมักถูกมองว่าคิดมากไปเอง จนกระทั่งปี 2013 เอ็ดเวิร์ด สโนว์เดน (Edward Snowden) อดีตผู้รับจ้างของหน่วยข่าวกรองสหรัฐฯ เปิดเผยเอกสารภายในออกมา

เอกสารชุดนั้นเผยให้เห็นโครงการชื่อ PRISM ซึ่งหน่วยข่าวกรองสหรัฐฯ เข้าถึงข้อมูลผู้ใช้จากบริษัทเทคโนโลยีรายใหญ่ Google, Facebook, Apple, Microsoft, Yahoo และอื่นๆ ภายใต้กฎหมาย FISA มาตรา 702 ซึ่งศาลเฉพาะทางจะอนุมัติ "กติกากว้างๆ" ของการเก็บข้อมูลไว้ล่วงหน้า ไม่ได้อนุมัติเป็นรายเป้าหมายเหมือนการขอหมายค้นในคดีอาญาทั่วไป กลายเป็นข่าวใหญ่ระดับโลกอยู่หลายเดือน ส่วนสโนว์เดนต้องลี้ภัยไปรัสเซียตั้งแต่ปี 2013 ได้สัญชาติรัสเซียในปี 2022 และยังอยู่ที่นั่นจนถึงทุกวันนี้

จุดสำคัญไม่ได้อยู่ที่ว่าใครถูกใครผิดในกรณีสโนว์เดน แต่อยู่ที่ว่า สิ่งที่กลุ่ม cypherpunks เตือนไว้ตั้งแต่ปี 1992-1993 ว่า "โครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลจะถูกใช้สอดส่องประชาชนในวงกว้าง" ไม่ใช่จินตนาการของคนขี้ระแวง แต่เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจริงในอีกยี่สิบปีต่อมา และเกิดผ่านบริษัทเอกชนที่คนทั้งโลกใช้อยู่ทุกวัน ไม่ใช่ผ่านชิปที่รัฐบังคับติดตั้งแบบที่คนกลัวกันในยุคแรก

Alden เขียนไว้อีกประโยคที่น่าคิด: "What is first applied to the fringes can easily be applied to the masses" เครื่องมือที่ถูกสร้างมาเพื่อจับตาคนกลุ่มเล็กที่รัฐมองว่าเป็นภัย พอมันมีอยู่แล้วก็ขยายไปใช้กับคนทั้งประเทศได้ไม่ยาก เพราะโครงสร้างมันรองรับไว้แล้ว

ความเป็นส่วนตัว ไม่ใช่ ความลับ

ข้อโต้แย้งที่คนที่ไม่เห็นด้วยมักใช้คือ "ถ้าไม่ได้ทำอะไรผิด จะกลัวอะไร" และนี่คือจุดที่ เอริก ฮิวจ์ส (Eric Hughes) หนึ่งในผู้ก่อตั้ง cypherpunks เขียนตอบไว้ในปี 1993 ได้คมที่สุด

"Privacy is not secrecy. A private matter is something one doesn't want the whole world to know, but a secret matter is something one doesn't want anybody to know. Privacy is the power to selectively reveal oneself to the world."

แปลเป็นไทยแบบตรงความหมาย: ความเป็นส่วนตัวไม่ใช่ความลับ เรื่องส่วนตัวคือเรื่องที่เราไม่อยากให้คนทั้งโลกรู้ ส่วนความลับคือเรื่องที่เราไม่อยากให้ใครรู้เลยสักคน ความเป็นส่วนตัวคืออำนาจที่จะเลือกเองว่าจะเปิดเผยตัวเองให้โลกเห็นแค่ไหน

ลองคิดตามด้วยเรื่องใกล้ตัว เราปิดประตูห้องน้ำไม่ใช่เพราะกำลังทำอะไรผิดกฎหมาย เราไม่บอกเงินเดือนกับคนแปลกหน้าไม่ใช่เพราะได้เงินมาไม่สุจริต เราส่งจดหมายในซองไม่ใช่ไปรษณียบัตรไม่ใช่เพราะมีอะไรต้องปิดบัง ทั้งหมดนี้คือการ เลือกเองว่าใครควรรู้อะไร ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับการมีความลับ

และประโยคที่กลายเป็นสโลแกนของทั้งขบวนการก็อยู่ในเอกสารฉบับเดียวกัน

"Cypherpunks write code... since we can't get privacy unless we all do, we're going to write it."

สังเกตให้ดีว่าฮิวจ์สไม่ได้เรียกร้องให้ใครออกกฎหมายคุ้มครองความเป็นส่วนตัวให้ เขาบอกตรงๆ ว่าถ้าอยากได้ ต้องลงมือเขียนซอฟต์แวร์ขึ้นมาเอง นี่คือความต่างที่ทำให้ cypherpunks ไม่เหมือนกลุ่มเคลื่อนไหวเรื่องสิทธิกลุ่มอื่นในยุคนั้น พวกเขาไม่ล็อบบี้รัฐสภา ไม่เขียนจดหมายร้องเรียน แต่นั่งเขียนเครื่องมือแล้วแจกฟรีให้ใครก็เอาไปใช้ได้

เรื่องนี้ใกล้ตัวคนไทยกว่าที่คิด

คนไทยวันนี้เข้าใจเรื่องนี้ได้ง่ายกว่าคนอเมริกันยุค 1990 มาก เพราะเราเจอผลของมันกับตัวเองแทบทุกสัปดาห์

ทุกครั้งที่มีสายแปลกโทรมาแล้วรู้ชื่อ-นามสกุล-เลขบัตรประชาชนของเราครบ ทุกครั้งที่มิจฉาชีพรู้ว่าเราเพิ่งสั่งของออนไลน์ชิ้นไหน ทุกครั้งที่ข่าวข้อมูลลูกค้าหลุดจากองค์กรใหญ่ นั่นคือหลักฐานว่า ข้อมูลของเราถูกเก็บไว้ที่ไหนสักแห่งที่เราควบคุมไม่ได้ และเมื่อมันรั่ว คนที่รับผลคือเรา ไม่ใช่คนที่เก็บมันไว้

นี่คือเหตุผลที่ประเด็นซึ่งเคยดูไกลตัวเมื่อสามสิบปีก่อน กลายเป็นเรื่องที่คนทั่วไปเข้าใจได้ทันทีในวันนี้ และเป็นเหตุผลที่การย้อนกลับไปดูว่าคนกลุ่มนั้นคิดอะไรกันไว้ ยังมีประโยชน์อยู่มาก

จุดเริ่มต้น: บ่ายวันหนึ่งที่บ้านในโอ๊คแลนด์ กันยายน 1992

ท่ามกลางบรรยากาศนั้นเอง เดือนกันยายน 1992 ทิโมธี เมย์ (Timothy May) อดีตนักฟิสิกส์จาก Intel, เอริก ฮิวจ์ส นักคณิตศาสตร์ และจอห์น กิลมอร์ (John Gilmore) หนึ่งในพนักงานคนแรกๆ ของ Sun Microsystems ชวนโปรแกรมเมอร์และนักเข้ารหัสที่พวกเขาชื่นชอบราว 20 คน มารวมตัวกันที่บ้านของฮิวจ์สในเมืองโอ๊คแลนด์ รัฐแคลิฟอร์เนีย

ไม่มีใครในห้องวันนั้นตั้งใจจะ "ก่อตั้งขบวนการ" อย่างเป็นทางการ พวกเขาแค่อยากคุยกันเรื่องที่สนใจร่วมกัน: การเข้ารหัสจะเปลี่ยนดุลอำนาจระหว่างปัจเจกบุคคลกับรัฐได้ยังไง

วงคุยถูกใจกันจนกลายเป็นนัดพบประจำเดือนที่ออฟฟิศของ Cygnus Solutions (บริษัทที่กิลมอร์ตั้งขึ้น) และมีการตั้ง mailing list ขึ้นมาให้คนที่อยู่ไกลได้ร่วมวงด้วย โดยรันอยู่บนเซิร์ฟเวอร์ส่วนตัวของกิลมอร์ที่ชื่อ toad.com และฮิวจ์สรับหน้าที่เป็นแอดมิน

สำหรับคนที่ไม่ทันยุคนั้น mailing list ก็คือกรุ๊ปไลน์ของสมัยก่อนนั่นแหละ ใครส่งอะไรเข้าไป ทุกคนในลิสต์ได้รับพร้อมกันหมด ตอบโต้กันไปมาในเธรดเดียวกัน ต่างกันแค่ใช้อีเมลแทนแอปแชต

ส่วนชื่อ "cypherpunks" ไม่ได้มาจากผู้ก่อตั้งทั้งสามคน แต่มาจาก จูด มิลฮอน (Jude Milhon) นักเขียนที่ใช้นามปากกา "St. Jude" ในนิตยสาร Mondo 2000 เธอเห็นกลุ่มนี้ในการประชุมช่วงแรกๆ แล้วตั้งชื่อเล่นให้ว่า "cypherpunks" เล่นคำจาก cypher (การเข้ารหัส) ผสมกับแนวนิยาย cyberpunk ที่กำลังฮิตในยุคนั้น ชื่อนี้ติดปากจนกลายเป็นชื่อทางการของกลุ่มไปโดยปริยาย

ข้อควรรู้: พวกเขาไม่ใช่วีรบุรุษไร้ที่ติ

จุดที่มักถูกตัดออกจากการเล่าประวัติศาสตร์แบบยกย่อง คือกลุ่มนี้ไม่ได้เป็นสภานักปราชญ์ที่นั่งถกปรัชญากันอย่างสงบเสงี่ยม

ใน mailing list มีทั้งการเถียงกันดุเดือด การกระทบกระเทียบกันไปมา ความเห็นแตกจนมีคนแยกออกไปตั้งกลุ่มใหม่ และดราม่าส่วนตัวแบบที่เจอได้ในกลุ่มเฟซบุ๊กทั่วไปทุกวันนี้ สมาชิกหลายคนมีแนวคิดสุดโต่งกว่ากระแสหลักมาก และในสายตาคนยุคนั้นกลุ่มนี้ก็ถูกมองว่าเป็นพวก "เพี้ยนๆ" ที่คิดมากไปเองเรื่องรัฐบาล

การรู้ข้อนี้ไว้สำคัญ เพราะมันทำให้เห็นภาพตรงตามจริงว่า Bitcoin ไม่ได้เกิดจากแผนอันสมบูรณ์แบบของอัจฉริยะกลุ่มหนึ่ง แต่เกิดจากบทสนทนาที่ยาว วุ่นวาย ขัดแย้งกันเอง และกินเวลาเป็นสิบปี ซึ่งเป็นวิธีที่ไอเดียใหญ่ๆ ในประวัติศาสตร์เกิดขึ้นจริงเสมอ

แนวคิดที่มาก่อนกลุ่ม 4 ปี: Crypto Anarchist Manifesto ของทิโมธี เมย์

ก่อนกลุ่ม cypherpunks จะรวมตัวกันด้วยซ้ำ ทิโมธี เมย์เขียนเอกสารสั้นๆ ชื่อ "The Crypto Anarchist Manifesto" ไว้ตั้งแต่เดือนกันยายน 1988 สี่ปีก่อนการประชุมที่โอ๊คแลนด์ และยี่สิบปีก่อน Bitcoin จะถือกำเนิด

เมย์เขียนมันขึ้นด้วยเครื่อง Macintosh Plus ของตัวเอง โดยจงใจล้อโครงจาก "The Communist Manifesto" ของมาร์กซ์และเองเงิลส์ ใจความหลักคือ เทคโนโลยีคอมพิวเตอร์กำลังจะทำให้คนสื่อสารและทำธุรกรรมกันแบบไม่ระบุตัวตนได้อย่างสมบูรณ์ ผ่านการเข้ารหัสและการส่งข้อมูลผ่านหลายชั้นจนตามรอยไม่ได้ ซึ่งเมย์มองว่าจะเปลี่ยนโครงสร้างอำนาจระหว่างรัฐกับปัจเจกไปตลอดกาล

เมย์ต่อยอดไอเดียนี้เป็นแนวคิดที่ชื่อ BlackNet ตลาดดิจิทัลไร้พรมแดนที่ไม่สนใจกฎหมายส่งออกหรือสิทธิบัตรของประเทศใด ต้องบอกตามตรงว่านี่เป็นแนวคิดสุดโต่งและเป็นด้านที่มืดที่สุดของขบวนการนี้ เพราะมันเปิดทางให้ตลาดผิดกฎหมายด้วยเหมือนกัน

แต่จุดที่น่าสนใจคือ เมย์เองเป็นคนชี้จุดอ่อนร้ายแรงที่สุดของไอเดียตัวเอง: BlackNet ทำงานไม่ได้เลยถ้าไม่มี "เงินดิจิทัลที่ไม่มีรัฐบาลใดควบคุม" มารองรับ จะปกปิดตัวตนได้แนบเนียนแค่ไหนก็ไร้ความหมาย ถ้าตอนจ่ายเงินยังต้องผ่านธนาคารที่รัฐกำกับดูแลอยู่ดี

นี่คือช่องว่างเดียวกันกับที่บทความก่อนหน้าของซีรีส์นี้อธิบายไว้ ปัญหา Double Spending และคำถามว่า "ใครคุมบัญชี" ที่ Digicash และ e-gold ไล่ตามแก้กันมาสิบกว่าปีแล้วไม่มีใครทำสำเร็จ (อ่านเพิ่มที่ เงินดิจิทัลก่อน Bitcoin: ทำไมตายหมดทุกตัว) เมย์มองเห็นช่องว่างนี้ตั้งแต่ปี 1988 แต่ไม่มีใครในยุคนั้นแก้ได้จริงจนกว่าจะถึงปี 2008

เข้ารหัสคือ "เกราะที่ระเบิดลูกไหนก็ทำลายไม่ได้"

สิ่งที่ cypherpunks มองเห็นและคนทั่วไปยังไม่ทันคิดตามในยุคนั้นคือ การเข้ารหัสมีคุณสมบัติพิเศษที่ต่างจากเครื่องมือป้องกันตัวแบบอื่นแทบทุกชนิด มันถูกมากที่จะสร้าง แต่แพงมหาศาลที่จะทำลาย

Lyn Alden อธิบายภาพนี้ไว้ใน Broken Money ว่าการเข้ารหัสเปรียบเหมือน "บังเกอร์ที่ไม่มีระเบิดลูกไหนในโลกปัจจุบันทำลายได้" คนธรรมดาที่มีคอมพิวเตอร์เครื่องเดียวเข้ารหัสข้อมูลได้ในไม่กี่วินาที แต่การจะถอดรหัสนั้นโดยไม่มีกุญแจต้องใช้พลังประมวลผลมหาศาลเกินกว่าที่มนุษยชาติมีอยู่ นี่ต่างจากเทคโนโลยีทางทหารทั่วไปที่ฝั่งโจมตีกับฝั่งป้องกันมักไล่ตามกันได้เสมอ

Alden เทียบให้เห็นภาพว่า แท่นพิมพ์เคยเป็นเทคโนโลยีกระจายอำนาจในยุคก่อนหน้า มันทำให้ความรู้และความคิดกระจายไปถึงคนหมู่มากจนศาสนจักรและราชวงศ์คุมไม่อยู่อีกต่อไป การเข้ารหัสในมุมมองของ cypherpunks ก็คือเทคโนโลยีกระจายอำนาจตัวใหม่ของยุคดิจิทัลที่ทำหน้าที่เดียวกัน

และหลักคิดนี้เองที่กลายเป็นวลี "protocols as digital institutions" โปรโตคอลเข้ารหัสทำหน้าที่คล้ายรัฐธรรมนูญที่คอยจำกัดอำนาจ เพียงแต่แทนที่จะเขียนบนกระดาษซึ่งแก้ไขได้ตามใจผู้มีอำนาจในแต่ละยุค มันถูกฝังอยู่ในคณิตศาสตร์ที่ใครก็เปลี่ยนไม่ได้ฝ่ายเดียว แนวคิดนี้ปรากฏชัดที่สุดในภายหลังผ่านกฎ 21 ล้านเหรียญของ Bitcoin ที่แม้แต่ธนาคารกลางที่ทรงอำนาจที่สุดในโลกก็แก้ไม่ได้

คดีที่พิสูจน์ว่าโค้ดคือคำพูด: ฟิล ซิมเมอร์แมนกับ PGP

แนวคิดของ cypherpunks ไม่ได้อยู่แค่ในกระดาษหรือ mailing list มันถูกทดสอบจริงในศาลผ่านคดีของฟิล ซิมเมอร์แมน (Phil Zimmermann) ผู้เขียนโปรแกรมเข้ารหัสอีเมลชื่อ PGP (Pretty Good Privacy) ในปี 1991

PGP ทำให้คนทั่วไปเข้ารหัสอีเมลของตัวเองได้แบบที่ก่อนหน้านี้มีแต่รัฐบาลกับหน่วยงานทหารเท่านั้นที่ทำได้ ปัญหาคือ รัฐบาลสหรัฐฯ ในยุคนั้นจัดหมวดหมู่ซอฟต์แวร์เข้ารหัสระดับสูงไว้เป็น "อาวุธยุทโธปกรณ์" ภายใต้กฎหมาย Arms Export Control Act การเผยแพร่ PGP ออกนอกประเทศจึงถูกมองว่าผิดกฎหมายเหมือนการส่งออกอาวุธจริง

ปี 1993 ซิมเมอร์แมนถูกสอบสวนอย่างเป็นทางการ คดียืดเยื้ออยู่หลายปี จนกระทั่งเขาและทีมคิดทางออกที่ฉลาดมาก: ตีพิมพ์ซอร์สโค้ดทั้งหมดของ PGP ออกมาเป็นหนังสือ ผ่านสำนักพิมพ์ MIT Press ในปี 1995 เพราะหนังสือที่ตีพิมพ์แล้วได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญสหรัฐฯ ฉบับแก้ไขที่ 1 ว่าด้วยเสรีภาพในการพูด พูดง่ายๆ คือถ้าโค้ดถูกพิมพ์เป็นตัวหนังสือในหนังสือเล่มหนึ่ง มันก็คือ "คำพูด" ที่รัฐเซ็นเซอร์ไม่ได้

กลยุทธ์นี้ได้ผล ปี 1996 รัฐบาลสหรัฐฯ ยุติการดำเนินคดี กลายเป็นบรรทัดฐานสำคัญที่ภายหลังถูกเรียกว่าหลักการ "Code as Speech" (โค้ดคือคำพูด) ซึ่งยังถูกอ้างอิงในข้อถกเถียงเรื่องการเข้ารหัสมาจนถึงทุกวันนี้ Alden สรุปเรื่องนี้ไว้สั้นและคมว่า "Sometimes, David does beat Goliath"

จากกระดานสนทนาสู่ Bitcoin: คนที่เชื่อมสองโลกเข้าด้วยกัน

นักเข้ารหัสที่คิดค้นชิ้นส่วนสำคัญที่สุดของ Bitcoin แทบทุกคนเป็นสมาชิก mailing list ของ cypherpunks ทั้งสิ้น นี่ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ

• ฮาล ฟินนีย์ (Hal Finney) โปรแกรมเมอร์ที่ทำงานร่วมกับ PGP ของซิมเมอร์แมนโดยตรง และเป็นสมาชิก cypherpunks ตัวยง เขาคือคนที่ต่อยอด Hashcash มาสร้าง RPOW (Reusable Proof of Work) ในปี 2004 และภายหลังกลายเป็นคนที่ รับธุรกรรม Bitcoin แรกในประวัติศาสตร์จาก Satoshi Nakamoto เองในเดือนมกราคม 2009
• อดัม แบ็ก (Adam Back) ผู้คิดค้น Hashcash ในปี 1997 ซึ่งเป็นต้นแบบของ Proof of Work ที่ Bitcoin ใช้อยู่ทุกวันนี้
• เวย ได (Wei Dai) เสนอ B-money ในปี 1998 บน mailing list ของกลุ่มนี้โดยตรง และถูกอ้างอิงใน Bitcoin White Paper
• นิก ซาโบ (Nick Szabo) เสนอแนวคิด Bit Gold ครั้งแรกในวงคุยของกลุ่มตั้งแต่ปี 1998 แล้วเขียนอธิบายละเอียดเผยแพร่ในปี 2005 และเป็นคนบัญญัติศัพท์ "smart contract" ตั้งแต่ยุค 1990s

(อ่านรายละเอียดกลไกของแต่ละไอเดียได้ที่ เงินดิจิทัลก่อน Bitcoin: ทำไมตายหมดทุกตัว)

ทุกคนในกลุ่มนี้พยายามแก้โจทย์เดียวกันมาคนละมุมเป็นสิบปี ตรงกับช่องว่างที่เมย์ชี้ไว้ตั้งแต่ปี 1988 เพียงแต่ไม่มีใครประกอบชิ้นส่วนทั้งหมดให้ทำงานได้จริงจนกว่าจะถึงปี 2008

31 ตุลาคม 2008: เอกสารที่ถูกส่งไปผิดกลุ่ม (แต่ถูกที่)

มีความเข้าใจผิดที่พบบ่อยมากว่า Satoshi Nakamoto โพสต์ Bitcoin White Paper ลงใน mailing list ของ cypherpunks โดยตรง ซึ่งไม่ตรงกับข้อเท็จจริงเป๊ะๆ

สิ่งที่เกิดขึ้นจริงคือ วันที่ 31 ตุลาคม 2008 Satoshi ส่งอีเมลพร้อมลิงก์เอกสาร "Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System" ไปยัง "The Cryptography Mailing List" ที่โฮสต์อยู่บนเซิร์ฟเวอร์ metzdowd.com ซึ่งดูแลโดย Perry Metzger

รายชื่อนี้เป็นกระดานสนทนาคนละกลุ่มกับ mailing list ดั้งเดิมของ cypherpunks บน toad.com แม้จะมีสมาชิกทับซ้อนกันเยอะมากก็ตาม พูดให้ถูกต้องที่สุดคือ Satoshi ส่งเอกสารไปยังกระดานสนทนาที่เป็น "ลูกหลานทางความคิด" ของกลุ่ม cypherpunks ซึ่งเต็มไปด้วยคนที่มีดีเอ็นเอความคิดแบบเดียวกัน

ปฏิกิริยาแรกในกระดานสนทนาไม่ได้ตื่นเต้นสุดขีดอย่างที่คนย้อนมองประวัติศาสตร์มักจินตนาการกัน หลายคนตั้งคำถามเชิงเทคนิคและแสดงความสงสัยตามธรรมเนียมของนักเข้ารหัสที่เจอข้อเสนอใหม่ ซึ่งก็สมเหตุสมผล เพราะไอเดียทำนองนี้เคยมีคนเสนอและล้มเหลวมาแล้วหลายรอบตลอดยี่สิบปี กว่าคนจะเชื่อว่า Bitcoin ต่างจากของเดิมจริง ก็ต้องรอดูมันเดินจริงไปอีกหลายเดือน

เงินกับความเป็นส่วนตัวในวันนี้: ทำไมเรื่องนี้ยังไม่จบ

คำถามที่ cypherpunks ตั้งไว้เมื่อสามสิบกว่าปีก่อนยังไม่ได้คำตอบสุดท้าย และวันนี้มันกลับมาในรูปของการแข่งขันระหว่างเงินสองแบบ: เงินดิจิทัลที่รัฐออกเอง กับเงินดิจิทัลที่เอกชนออก

หลายประเทศกำลังพัฒนา CBDC (เงินดิจิทัลของธนาคารกลาง) จีนมีหยวนดิจิทัล ยุโรปมีโครงการยูโรดิจิทัล ไทยเองก็มีโครงการทดลองเช่นกัน จุดร่วมของ CBDC คือมันเป็นเงินของรัฐในรูปดิจิทัลที่ ธนาคารกลางเห็นและควบคุมได้เต็มรูปแบบ ทุกธุรกรรมตรวจสอบย้อนหลังได้ และหน่วยงานรัฐระงับบัญชีได้โดยตรง

เทียบกับเงินสด ความต่างชัดมาก ธนบัตรในกระเป๋าไม่บอกใครว่าเราใช้ซื้ออะไร แม่ค้าที่รับเงินสดไม่ต้องขออนุญาตใครก่อนรับ แต่ในระบบที่มีคนกลางจดบัญชีทุกรายการ ทุกการใช้จ่ายจะทิ้งร่องรอยไว้เสมอ และคนที่ถือบัญชีก็เห็นทั้งหมด

ฝั่ง stablecoin อย่าง USDT/USDC ถูกยกมาเทียบว่าใกล้เคียงเงินสดมากกว่าในแง่การใช้งาน เพราะเปิดกระเป๋าเงินขึ้นมาใช้ได้เองโดยไม่ต้องขออนุญาตใคร โอนข้ามประเทศได้โดยไม่ต้องผ่านธนาคารตัวกลางหลายทอด แต่ต้องพูดให้ครบว่ามันไม่ได้เป็นอิสระเต็มร้อยอย่างที่หลายคนเข้าใจ เพราะผู้ออกอย่าง Tether หรือ Circle สามารถอายัดเงินในกระเป๋าใดก็ได้เมื่อได้รับคำสั่งจากหน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย และเคยทำมาแล้วหลายครั้ง

พูดให้ตรงที่สุดคือ ทั้ง CBDC และ stablecoin ต่างก็มีคนกลางที่ระงับเงินเราได้ ต่างกันแค่ว่าคนกลางนั้นเป็นรัฐหรือเป็นบริษัท และนั่นคือเหตุผลที่กรอบคิดของ cypherpunks ยังใช้อธิบายภาพวันนี้ได้ดี: คำถามที่ต้องถามไม่ใช่ "เป็นดิจิทัลหรือเปล่า" แต่คือ "ใครมีอำนาจกดปุ่มหยุดเงินของเรา"

คำถามที่ต้องถามกลับ: จริงๆ แล้วคนส่วนใหญ่อยากได้ความเป็นส่วนตัวมากพอหรือเปล่า

ถึงตรงนี้บทความกำลังเล่าฝั่งเดียว เลยต้องถามกลับให้แฟร์ว่า สมมติฐานที่ cypherpunks ยึดถือกันมาตลอด คือ "ทุกคนต้องการความเป็นส่วนตัว" นั้นจริงแค่ไหน เพราะหลักฐานที่ผ่านมาสามสิบปีชี้ไปทางตรงข้ามค่อนข้างชัด

หลักฐานชิ้นแรกคือ Digicash เอง ระบบที่แก้โจทย์ความเป็นส่วนตัวได้สำเร็จในทางเทคนิคตั้งแต่ปี 1989 กลับตายเพราะไม่มีคนใช้ ตอนล้มละลายปี 1998 มีผู้ใช้แค่ราว 5,000 คน ไม่ใช่เพราะระบบไม่ดี แต่เพราะจุดขายเรื่องความเป็นส่วนตัวขายไม่ออกในยุคนั้น

และถ้าคิดว่านั่นเป็นเรื่องของคนยุคเก่า ลองดูพฤติกรรมของพวกเราเองทุกวันนี้

• เรากดยอมรับ cookie ทุกเว็บโดยไม่อ่าน เพื่อจะได้เข้าไปดูเนื้อหาเร็วขึ้นสามวินาที
• เราให้แอปเข้าถึงรายชื่อผู้ติดต่อและตำแหน่งที่อยู่ เพื่อแลกกับส่วนลดหรือความสะดวก
• เราสมัครบัตรสมาชิกร้านค้าที่บันทึกว่าเราซื้ออะไรทุกครั้ง เพื่อแลกกับแต้มสะสม
• คนไทยเปลี่ยนจากเงินสดมาใช้พร้อมเพย์กันแทบทั้งประเทศภายในไม่กี่ปี ทั้งที่มันแปลว่าธนาคารเห็นทุกธุรกรรมของเรา ขณะที่เงินสดไม่บอกใครเลย

ปรากฏการณ์นี้มีชื่อเรียกในงานวิจัยว่า privacy paradox คือช่องว่างระหว่างสิ่งที่คนบอกว่าตัวเองแคร์ กับสิ่งที่คนทำจริงเวลาต้องเลือก เวลาถามในแบบสอบถามคนส่วนใหญ่ตอบว่าห่วงเรื่องข้อมูลส่วนตัวมาก แต่พอความสะดวกวางอยู่ตรงหน้า ความห่วงนั้นก็แลกออกไปได้ในราคาถูกอย่างน่าตกใจ

และนี่คือจุดที่ต้องพูดตรงๆ อีกข้อ: Bitcoin ไม่ได้ชนะเพราะความเป็นส่วนตัว ตรงกันข้ามด้วยซ้ำ Bitcoin ไม่ใช่ระบบนิรนาม ทุกธุรกรรมถูกบันทึกไว้บนบัญชีสาธารณะที่ใครก็เปิดดูได้ตลอดไป และบริษัทวิเคราะห์ข้อมูลบนเชนก็ตามรอยได้ดีขึ้นเรื่อยๆ ถ้าวัดกันที่ความเป็นส่วนตัวล้วนๆ เงินสดยังทำได้ดีกว่า Bitcoin มาก

สิ่งที่ Bitcoin ทำได้จริงและเป็นเหตุผลที่คนใช้ คือคุณสมบัติอื่นที่จับต้องได้กว่า ไม่มีใครเพิ่มปริมาณมันได้ตามใจ ไม่มีใครสั่งอายัดกระเป๋าที่เราถือกุญแจเองได้ และส่งข้ามประเทศได้โดยไม่ต้องขออนุญาตใคร ส่วนความเป็นส่วนตัวเป็นแค่ผลพลอยได้ที่ไม่สมบูรณ์

ข้อสรุปที่ซื่อสัตย์ที่สุดจึงเป็นแบบนี้: cypherpunks คิดถูกเรื่องเทคโนโลยี แต่ประเมินความต้องการของตลาดผิดไปมาก พวกเขาเชื่อว่าถ้าสร้างเครื่องมือปกป้องความเป็นส่วนตัวขึ้นมาแล้วคนจะแห่มาใช้ ซึ่งไม่เกิดขึ้นเลยตลอดยี่สิบปีแรก สิ่งที่ทำให้ระบบแบบนี้เกิดขึ้นได้จริงไม่ใช่การรอให้คนส่วนใหญ่ตื่นตัวเรื่องความเป็นส่วนตัว แต่คือการที่มันบังเอิญมีประโยชน์ด้านอื่นมากพอจนคนยอมใช้ แล้วความเป็นส่วนตัวค่อยติดมาด้วย

ซึ่งพอมองแบบนี้แล้ว คำถามที่น่าถามกับตัวเองจริงๆ อาจไม่ใช่ "ความเป็นส่วนตัวสำคัญไหม" เพราะเกือบทุกคนตอบว่าสำคัญอยู่แล้ว แต่คือ "เราแคร์มันมากพอที่จะยอมใช้ของที่ใช้ยากกว่า ช้ากว่า และไม่มีใครมาช่วยกู้คืนให้เวลาทำพลาดหรือเปล่า" ซึ่งคำตอบของแต่ละคนไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน และไม่มีคำตอบไหนผิด

มรดกที่ cypherpunks ทิ้งไว้: not your keys, not your coins

หลักการ custodial vs self-custodial ที่คนในวงการ Bitcoin พูดถึงบ่อยๆ มีรากมาจากหลักคิดเดียวกันกับที่ cypherpunks ยึดถือมาตั้งแต่ต้น

ถ้าคนกลางเป็นคนถือกุญแจให้เรา คนกลางก็อายัดได้ก่อนแล้วค่อยให้เราไปพิสูจน์ทีหลัง (freeze-first-ask-later) แต่ถ้าเราถือกุญแจเอง ฝ่ายที่ต้องการยึดต้องดำเนินการทางกฎหมายกับตัวเราให้ได้ก่อน (charge-first-then-freeze) ซึ่งผ่านขั้นตอนมากกว่ามาก

Lyn Alden ยกกรณีการชุมนุมของกลุ่มคนขับรถบรรทุกในแคนาดาปี 2022 ไว้ใน Broken Money ตอนที่ช่องทางระดมทุนผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ถูกปิดกั้นและบัญชีธนาคารจำนวนหนึ่งถูกอายัด เงินที่ส่งผ่าน Bitcoin แบบถือกุญแจเองราวสองในสามยังไปถึงผู้รับได้ ส่วนที่เหลือถูกอายัดแบบเจาะจงเป็นรายบัญชี

กรณีนี้ถูกหยิบไปถกเถียงกันทั้งสองฝั่งการเมือง ซึ่ง Alden เองก็ย้ำไว้ชัดว่าประเด็นนี้ "ไม่ใช่เรื่องฝ่ายซ้ายหรือฝ่ายขวา" วิธีคิดที่เขาเสนอคือให้ลองจินตนาการว่าถ้าเครื่องมือแบบเดียวกันนี้อยู่ในมือของรัฐบาลที่เราไม่เห็นด้วยที่สุด เราจะยังสบายใจกับมันอยู่ไหม เพราะคำถามที่แท้จริงไม่ใช่ว่าใครใช้อำนาจนั้นวันนี้ แต่คือ โครงสร้างนั้นอนุญาตให้ใครก็ตามที่ขึ้นมามีอำนาจในอนาคตทำอะไรได้บ้าง

จุดเชื่อมใกล้ตัว: PDPA กับคำถามเดียวกันเมื่อ 30 ปีก่อน

ปี 2022 ไทยเริ่มบังคับใช้ PDPA (พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล) อย่างเต็มรูปแบบ และหัวใจของกฎหมายนี้คือหลักการเดียวกับที่เอริก ฮิวจ์สเขียนไว้ในปี 1993 พอดี สิทธิที่จะเลือกว่าใครควรรู้ข้อมูลอะไรของเราบ้าง ไม่ใช่การปิดบังทุกอย่างจากทุกคน

แต่วิธีที่ไทยเลือกใช้ต่างจาก cypherpunks โดยสิ้นเชิง PDPA ให้ กฎหมายกับหน่วยงานรัฐเป็นคนกำหนดกติกาและลงโทษ องค์กรที่ทำข้อมูลรั่ว ส่วน cypherpunks เชื่อว่าต้อง "เขียนโค้ดปกป้องตัวเอง" ไม่ฝากความหวังไว้กับใคร

ความต่างนี้ไม่ได้แปลว่าฝั่งไหนถูกฝั่งไหนผิด และจริงๆ แล้วสองแนวทางนี้ทำงานเสริมกันได้ PDPA ครอบคลุมคนทั่วไปที่ไม่มีความรู้ทางเทคนิคได้กว้างกว่ามาก เพราะไม่ต้องให้ประชาชนทุกคนมาเรียนวิธีเข้ารหัสเอง แต่มันก็มีเพดานตรงกับข้อจำกัดที่ cypherpunks กังวลไว้ตั้งแต่ต้น: กฎหมายแก้ไขได้ตามใจผู้มีอำนาจในแต่ละยุค และบังคับใช้ได้เฉพาะในเขตอำนาจของตัวเอง ส่วนโค้ดเข้ารหัสที่เขียนดีพอจะทำงานเหมือนเดิมไม่ว่ารัฐบาลไหนจะขึ้นมามีอำนาจ และไม่สนใจพรมแดนประเทศ

นี่คือความต่างเชิงโครงสร้างแบบเดียวกับที่แยก "เงินที่มีคนคุมบัญชี" ออกจาก "เงินที่ไม่มีใครคุมบัญชีได้" ในบทความก่อนหน้าของซีรีส์นี้เป๊ะๆ

ทำไมเรื่องนี้ถึงสำคัญกับการเข้าใจ Bitcoin

เพราะ Bitcoin ไม่ใช่แค่นวัตกรรมทางเทคนิค แต่คือคำตอบต่อคำถามทางการเมืองที่ถกกันมาเป็นสิบปีก่อนหน้า

ถ้าไม่เข้าใจว่า cypherpunks เชื่ออะไร ก็จะไม่เข้าใจว่าทำไม Bitcoin ถึงถูกออกแบบมาให้ ไม่มีบริษัทเจ้าของ ไม่มี CEO ไม่มีสำนักงานใหญ่ให้ไปเคาะประตู เพราะนี่ไม่ใช่ผลพวงที่เกิดขึ้นเอง แต่คือเป้าหมายที่ตั้งใจออกแบบมาตั้งแต่ต้น สืบทอดมาจากบทเรียนที่ว่าทุกระบบก่อนหน้าตายเพราะมีจุดศูนย์กลางให้จัดการได้

Satoshi Nakamoto ไม่ได้เป็นอัจฉริยะที่โผล่มาจากที่ไหนไม่รู้แล้วประดิษฐ์ทุกอย่างขึ้นใหม่ เขาคือคนที่เข้าใจบทสนทนาของกลุ่มนี้อย่างลึกซึ้ง รู้ว่าใครลองอะไรมาแล้วบ้างและพลาดตรงไหน และรู้ว่าจะเอาชิ้นส่วนความคิดของแต่ละคนมาประกอบกันยังไงให้ได้ระบบที่ทำงานได้จริงเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์

คำถามที่พบบ่อย

Cypherpunk คืออะไร?

กลุ่มนักเข้ารหัสและนักเคลื่อนไหวที่รวมตัวกันครั้งแรกในเดือนกันยายน 1992 ที่เมืองโอ๊คแลนด์ สหรัฐฯ นำโดย Timothy May, Eric Hughes และ John Gilmore เชื่อว่าการเข้ารหัสคือเครื่องมือปกป้องความเป็นส่วนตัวและอิสรภาพจากการสอดส่องของรัฐ โดยต้องลงมือ "เขียนโค้ด" ขึ้นมาเองไม่รอให้ใครมอบให้

ทำไม cypherpunks ถึงกังวลเรื่องรัฐสอดส่องประชาชน?

เพราะก่อนยุคดิจิทัล การสอดส่องมีต้นทุนสูงจนทำได้กับคนไม่กี่คน แต่พอทุกอย่างเป็นดิจิทัล ต้นทุนก็ร่วงลงเกือบเป็นศูนย์ ทำกับคนล้านคนพร้อมกันได้ เหตุการณ์ที่จุดชนวนคือโครงการ Clipper Chip ปี 1993 ที่รัฐบาลสหรัฐฯ เสนอชิปเข้ารหัสซึ่งตัวรัฐเองถือกุญแจสำรองไว้ถอดรหัสได้

Clipper Chip กับ PRISM คืออะไร เกี่ยวอะไรกับเรื่องนี้?

Clipper Chip (1993) คือชิปเข้ารหัสที่รัฐบาลสหรัฐฯ เสนอให้ใช้ในอุปกรณ์สื่อสาร โดยรัฐถือกุญแจสำรองไว้เอง สุดท้ายล้มไปจากแรงต้านของสาธารณะบวกกับช่องโหว่ที่แมตต์ เบลซ พบในปี 1994 และเงียบหายไปในปี 1996 ส่วน PRISM คือโครงการที่ Edward Snowden เปิดโปงในปี 2013 ว่าหน่วยข่าวกรองสหรัฐฯ เข้าถึงข้อมูลผู้ใช้จากบริษัทเทคโนโลยีใหญ่ภายใต้ FISA มาตรา 702 ที่ศาลอนุมัติกติกากว้างๆ ไว้ล่วงหน้า ไม่ได้อนุมัติเป็นรายเป้าหมาย เท่ากับพิสูจน์ว่าสิ่งที่ cypherpunks เตือนไว้ยี่สิบปีก่อนเกิดขึ้นจริง

"ความเป็นส่วนตัวไม่ใช่ความลับ" หมายความว่ายังไง?

Eric Hughes อธิบายไว้ปี 1993 ว่าเรื่องส่วนตัวคือเรื่องที่เราไม่อยากให้คนทั้งโลกรู้ ส่วนความลับคือเรื่องที่ไม่อยากให้ใครรู้เลยสักคน ความเป็นส่วนตัวจึงคืออำนาจที่จะเลือกเองว่าจะเปิดเผยตัวเองให้ใครเห็นแค่ไหน เหมือนที่เราปิดประตูห้องน้ำหรือไม่บอกเงินเดือนกับคนแปลกหน้า ไม่ได้แปลว่ากำลังทำอะไรผิด

Cypherpunks เกี่ยวอะไรกับ Bitcoin?

สมาชิกกลุ่มนี้หลายคน (Hal Finney, Adam Back, Wei Dai, Nick Szabo) คือคนที่คิดค้นเทคโนโลยีชิ้นส่วนสำคัญที่ Bitcoin ใช้ ทั้ง Hashcash, B-money, Bit Gold และ RPOW และ Satoshi Nakamoto ก็ส่ง Bitcoin White Paper ไปยังกระดานสนทนาที่เป็นเครือข่ายเดียวกับกลุ่มนี้ในปี 2008

Satoshi โพสต์ Bitcoin White Paper ใน mailing list ของ cypherpunks จริงไหม?

ไม่เป๊ะ Satoshi ส่งไปยัง "The Cryptography Mailing List" ที่ metzdowd.com เมื่อ 31 ตุลาคม 2008 ซึ่งเป็นกระดานสนทนาคนละกลุ่มกับ mailing list ดั้งเดิมของ cypherpunks บน toad.com แต่มีสมาชิกทับซ้อนกันมากและมีแนวคิดแบบเดียวกัน

ทำไม cypherpunks ยังสำคัญกับโลกทุกวันนี้?

เพราะกรอบคิดของพวกเขายังใช้อธิบายเรื่องปัจจุบันได้ตรง ตั้งแต่การถกเถียงเรื่อง CBDC กับ stablecoin ว่าใครมีอำนาจอายัดเงินเรา ไปจนถึงกฎหมายคุ้มครองข้อมูลอย่าง PDPA และหลักการ "not your keys, not your coins" ที่ใช้กันในวงการคริปโตทุกวันนี้

📖 เรียบเรียงจากหนังสือ Bitcoin & Blockchain 101 เงินดิจิทัลเปลี่ยนโลก (ฉบับ UPDATE 2024) โดย พีรพัฒน์ หาญคงแก้ว ผู้ก่อตั้ง Blockchain Review

เสริมข้อมูลจากคลังหนังสือของไมเคิล: Broken Money (Lyn Alden) บทที่ 29 Asymmetric Defense: A Cypherpunk's Manifesto ของ Eric Hughes, คดี Zimmermann/PGP และหลัก Code as Speech, "Privacy used to be expensive to violate" (น.PDF450, 469-475), บทที่ 30: custodial vs self-custodial และกรณีแคนาดา 2022 (น.PDF481-490)

โครงเรื่องส่วนบริบทรัฐกับความเป็นส่วนตัว (Clipper Chip, PRISM/Snowden) อ้างอิงจาก Podcast Behind The Crypto EP06 "Satoshi คือใคร" และส่วน CBDC เทียบ stablecoin จาก EP20 โดย พีรพัฒน์ หาญคงแก้ว